خطوط ششگانه يا اقلام سته كه از آنها بهعنوان خطوط اصول هم نام برده ميشود، شش خط اصلي در خوشنويسي اسلامي هستند كه در تمامي كشورهاي اسلامي ازجمله ايران رواج داشته اند و هنوز هم اغلب آنها مورد استفاده خوشنويسان هستند. هر يك از اين خطوط يا قلمها داراي قواعد و نظم معيني ميباشند. ابداع اين خطوط را به ابن مقله وزير نسبت دادهاند.
خطوط ششگانه عبارند از:
-
مُحَقَّق
-
ريحان 
-
ثُلث
-
نسخ
-
رِقاع
-
توقيع
وجه تمايز اين شش قلم، اختلاف در شكل حروف و كلمات و نسبت سطح و دور (حركتهاي مستقيم يا منحني) نسبت به يكديگر ميباشد. همچنين اين خطوط در جزئيات قواعد اصلي خوشنويسي كه به اصول دوازدهگانه خوشنويسي معروفند داراي تفاوتهايي ميباشند. اين اصول عبارتند از: تركيب، كرسي، نسبت، ضعف، قوت، سطح، دور، صعود مجاز، نزول مجاز، اصول، صفا و شأن كه حداقل ده اصل اول آن اختلاف بين اين قلمها را شكل ميدهد.
از همان آغاز شكلگيري خط عربي يا فارسي و رسمالخط آن دو شيوه نگارش متداول بود؛ يكي بيشتر متشكل از خطوط مستقيم بود كه بعدها خط كوفي را تشكيل داد؛ و ديگري حاوي حركتهاي مدور بود كه ميتوان از آن به عنوان نوعي خط نسخ اوليه ياد كرد.
در آغاز دولت عباسي (۱۳۲-۶۵۶ ه.ق) بازار خوشنويسي رونق گرفت و براي تفنن و زيبايي، شيوههاي متعددي در خط پيدا شد. انواع خط كوفي متجاوز از پنجاه نوع مختلف شد و خط نسخ اوليه نيز از نظر شكل نگارش واندازه قلم تنوع زيادي پيدا كرد كه تشخيص و خواندن و نوشتن همه آنها كار سادهاي نبود.
در اين زمان قلمها يا روشهاي روشنتر و بهتري پديد آمدند كه به خطوط ششگانه يا اقلام سته شهرت دارند. ابوعلي محمد بن علي بن حسين (حسن) بن عبدالله بغدادي (شوال ۲۷۲- ۳۲۸ قمري/ مارس ۸۸۶ -۹۴۰ ميلادي) معروف به اِبْن ِ مُقْله، اديب، خوشنويس و وزير عباسيان را مبدع و شكل دهنده اين شش خط مختلف ميدانند. درواقع ابن مقله اين خطوط را از ميان خطوط مختلف ممتاز كرد و آنان را قاعدهمند ساخت.
او از آميختن خط كوفي اوليه، نسخ اوليه و ابتكارات جديد، خطوط ششگانه را بوجود آورد. ابتدا او خطي ساده و خوانا ايجاد كرد و آن را خط محقق ناميد و قاعدهمند كرد. سپس از آن، خط ريحان را ساخت. بعد از آن خط ثلث را از ريحان پديد آورده و قاعدهمند كرد. بعد از اينها به شكل دادن خط نسخ موفق شد. و پس از آنها خط توقيع و رقاع را ابداع نمود.
اكثر محققين، ابن مقله را اولين مبتكر و پديدآورنده خوشنويسي اسلامي به مثابه يك هنر ميدانند. پس از او افرادي چون محمد بن سمساني و محمد بن اسعد شيوه او را فرا گرفتند. سپس ابوالحسن علي بن هلال معروف به ابن بواب، اين شيوه را از آن دو آموخت و يك قرن پس از ابن مقله آنها را تكميل كرد و تمام خطوطي كه او پديد آورده بود را تكامل بخشيد. سپس در قرن هفتم هجري ياقوت مستعصمي(درگذشته به سال ۶۹۸ هجري قمري) خطاط صاحبنام در خط ابن بواب تحقيق و تتبع كرد. ياقوت در روش خوشنويسي اقلام ششگانه تغييراتي داد و در زيباتر كردن آنها مؤثر بود. او در در روش تراشيدن قلم و قط زدن استادان پيشين تجديدنظر كرد. بويژه خط ثلث را به كمال نهايي رسانيد.